دانشمندان معتقدند كه عمر زنبور عسل از عمر انسان بيشتر است چون قديمي‌ترين فسيل انسان (بشر اوليه) 6ميليون سال قدمت دارد.

و قديمي‌ترين فسيل زنبور عسل 40 ميليون سال و اينكه قديمي‌ترين اثر نقاشي درباره زنبور عسل با قدمت 12هزار سال پيش در يكي از غارهاي اسپانيا وجود دارد كه مردي را در حال برداشت عسل از يك كندو نشان مي‌دهد.

همه اينها يعني اينكه «عسل» از اول عمر بشر در سفره غذايي او حضور داشته. در طول قرون گذشته هر چه علم پيشرفت كرده و تحقيقات بيشتري درباره عسل و زنبورعسل انجام شده، انسان بيشتر مبهوت قدرت خداوند شده و خاصيت‌هاي بيشتري از اين ماده غذايي را شناسايي كرده است.

در حال حاضر در ايران بيش از 40 هزار پروانه رسمي پرورش زنبور عسل صادر شده و مسلما تعداد زيادي از زنبورداران هم به صورت غيررسمي به توليد عسل مي‌پردازند و خلاصه اينكه «عسل» آن‌قدر طرفدار دارد و آن‌قدر مهم هست كه سبد خريد اين شماره به اين موضوع بپردازد و اطلاعات جالبي را درباره آن ارائه دهد.

معجوني از ميليون‌ها گل

يكي از عجيب‌ترين خلقت‌هاي خداوند، خلقت زنبور عسل است. مي‌دانيد! زنبورها اصلا نمي‌خوابند. آنها براي پركردن كيسه مخصوص بدنشان از شهد، روي ميليون‌ها گل مي‌نشينند و شهدشان را مي‌مكند.

وقتي كيسه‌شان پر شد، به طرف كندو برمي‌گردند. در راه، قبل از رسيدن به كندو مقداري دياستاز ـ كه نوعي آنزيم است ـ را روي شهدهاي داخل كيسه مخصوص‌شان مي‌ريزند. وقتي به كندو رسيدند، آن را داخل سلول‌هاي  6 ضلعي موم مي‌گذارند و دوباره براي جمع‌آوري شهد از كندو خارج مي‌شوند.

شب‌ها وقتي زنبورها نمي‌‌توانند از كندو خارج شوند، سراغ 6 ضلعي‌هاي موم مي‌روند و شهد داخل آن را با خرطومشان به داخل كيسه مخصوص‌شان مي‌ريزند، آب اضافه آن را جذب مي‌كنند و با ترشح دوباره و چند‌باره دياستاز روي آن، ماده غليظ شيريني درست مي‌كنند به نام «عســل».

جالــب اسـت بدانيد كه خوردن 100 گرم‌ عسل در روز مي‌تواند به شما ‌انرژي‌اي برابر با 330كالري بدهد چون عسل از آب (17 درصد)، قند (40 درصــد)، اسيدهاي آمينه (25 درصد)، انواع موادمعدني مانند آهن، منگنز، منيزيم، فسفات و... (12 درصد) و انواع آنزيم‌ها (6 درصد) تشكيل شده است و بسياري از احتياجات بدن را تأمين مي‌كند.

شيرين اما لاغر‌كننده

عسل‌‌هاي تيره نسبت به عسل‌‌هاي روشن مواد معدني بيشتري دارند.

- عسل به خاطر داشتن خاصيت راديواكتيوي و تشعشعات كهربايي انواع تب‌هاي پنهاني را آشكار مي‌‌كند.

- حتما شنيده‌ايد كه قديمي‌ها مي‌گويند عسل و خربزه با هم نمي‌سازند! دليلش اين است كه تركيب عسل و خربزه در بدن، التهابات پنهاني را فعال مي‌كند. التهابات عود كرده و خود را به صورت تب‌هاي شديد و به‌هم‌‌ريختگي وضعيت بدن نشان مي‌دهد.

- اگر با مشكل كمبود آهن خون مواجه هستيد، حتما در وعده صبحانه عسل بخوريد. البته عسل به غير از داشتن آهن زياد، فسفر و كلسيم زيادي هم دارد كه دواي امراض استخواني است.

- عسل گون براي رفع زخم بستر، زخم‌هاي عفوني و درمان بيماري‌‌هاي پروستات، رماتيسم و بي‌خوابي بسيار مؤثر است.

- عسل زرشك براي تقويت كبد و رفع بيماري‌هاي كبد مؤثر است، عسل آويشن در درمان بيماري‌هاي تنگي نفس، آسم، سرفه و رفع خستگي كاربرد دارد و عسل عناب به تسريع عمل خون‌رساني از قلب به اعضا و جوارح كمك مي‌كند.

- عسل طبيعي به خاطر داشتن دياستاز توانايي آب كردن چربي اطراف قلب را دارد بنابراين مصرف آن را به بيماران و سالخوردگان قلبي توصيه مي‌كنيم.

- خوردن موم همراه عسل دردهاي معده و مفاصل را از بين مي‌برد، از ريزش مو جلوگيري مي‌كند و به راحتي از بدن دفع مي‌شود.

- موم‌‌هاي همراه عسل اگر در دماي بالاي 30 درجه نگهداري شود، بعد از مدتي كرم‌هاي ريزي در درون سوراخ‌هاي 6 ضلعي آن ديده خواهد شد. بنابراين براي سلامتي خودتان عسل‌هاي موم‌دار را در هواي گرم نگه نداريد، اگر هم كرم‌‌هاي ريز را درون موم ديديد، به هيچ‌وجه از آن استفاده نكنيد.

از عسل كوهي تا زنبور خياباني!

عسل تك‌گل

ا گر گل‌هاي غالب يك منطقه گل خاصي باشد، به عسل توليدي آن منطقه
«عسل تك‌گل» مي‌گويند.

براساس همين تعريف به عسل شهرهاي كرمانشاه، خوانسار و همدان - كه بيشترين فراواني گل‌گون را دارند -  عسل‌گون مي‌گويند. به عسل توليدي مناطق لار، طالقان، طارم و زنجان- كه بيشترين فراواني گل آويشن را دارد- عسل آويشن مي‌گويند و به عسل اصفهان و سميرم «عسل مريم گلي» مي‌گويند. البته ممكن است عسل بعضي مناطق مثل دماوند، اردبيل و تبريز از گل‌هاي متنوعي توليد شود كه عسل معمولي طبيعي نام دارد. در ضمن عسل‌هاي تك‌گل علاوه بر ارزش غذايي، بيشتر به عنوان دارو مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

رنگ عسل

رنگ عسل به گل‌هايي كه زنبور از شهدشان استفاده مي‌كند، بستگي دارد. بر همين اساس ممكن است شما در بازار، عسل‌هايي از زرد بسيار كم‌رنگ تا قهوه‌اي بسيار پررنگ‌ را ببينيد؛ مثلا عسل زرشك كه مخصوص منطقه خراسان جنوبي است به رنگ قرمز جگري است، عسل گل‌هاي نارنج و پرتقال قرمز رنگ است، عسل‌گون زرد، عسل آويشن و چهل گياه قهوه‌اي و عسل اقاقيا نيز بي‌رنگ است.

قيمت تقريبي عسل و موم تك گل موجود در بازار تهران

زنبور شكرخورده

بهترين عسل، عسل بهاره است كه زنبورها از گل‌هايي با شهد فراوان تغذيه مي‌كنند اما در فصل كم گل مناطق، زنبورداران 2 روش براي تهيه عسل دارند:

1 ـ جابه‌جايي كندوها: در اين روش زنبورداران كندوهاي خود را از يك منطقه به منطقه ديگر مي‌برند، مثلا زنبورداران اردبيل در فصل زمستان كندوهايشان را به بندرعباس يا اهواز مي‌برند كه زنبورهايشان از گل‌‌هاي آن مناطق تغذيه كرده و عسل تهيه كنند بنابراين اين نوع عسل به دليل هزينه‌هاي جابه‌جايي كندوها گران‌تر است.

2 ـ استفاده از شربت: در اين روش زنبورداران در فصول بي‌گلي منطقه‌شان با دادن شربت آب شكر يا شيره انگور يا شيره خرما به زنبورهايشان، عسل توليد مي‌كنند. اما نگران نشويد چون خداوند زنبورها را طوري آفريده كه مي‌توانند قند دوكربني را در بدنشان به قند يك كربني تبديل كنند و طي اين فرايند شيميايي آن شربت را  درون كيسه مخصوصشان به عسل تبديل كنند. اين نوع عسل را عسل غيرطبيعي مي‌نامند و تقريبا همه خاصيت‌هاي عسل طبيعي را دارد و در ضمن براي بدن هم ضرر ندارد و نسبت به عسل صددرصد طبيعي هم ارزان‌تر است؛ البته اگر فروشنده و توليد‌كننده حرام و حلال سرشان بشود و نخواهند عسل غيرطبيعي را به عنوان عسل صددرصد طبيعي به خريدار قالب كنند.

پس عسل‌هاي موجود در بازار را مي‌توان به 3 نوع اصلي تقسيم كرد:

 عسل طبيعي:   عسلي كه زنبور با مكيدن شهد گل‌ها توليد مي‌كند.
عسل غيرطبيعي: عسلي كه زنبور با مكيدن شربت آب شكر يا شيره   ميوه توليد كرده باشد.
 عسل تقلبي: عسلي كه يك فرد متقلب از شيره قند، شيره ذرت يا با بعضي ميوه‌ها بدون دخالت دادن زنبورها درست كرده باشد.

استفاده از ظرف فلزي ممنوع عسل محصول فسادناپذيري است كه خاصيت باكتري‌كشي دارد؛ پس فاسد نمي‌شود.

نگهداري عسل حتي براي كوتاه‌مدت در دماي بالاي 32 درجه سانتي‌گراد، رنگ، طعم و خاصيت آنزيم‌ها‌ي آن را تغيير مي‌دهد.

در تركيب عسل مقدار زيادي اسيد وجود دارد. براي همين اگر عسل‌تان را در ظروف فلزي نگه داريد، هم ظرفتان خرده مي‌شود و هم رنگ، بو و طعم آن تغيير مي‌كند، پس حتما عسل را در ظروف‌ شيشه‌اي يا پلاستيكي نگه داريد.

رطوبت، دشمن عسل است. عسل را در جاي مرطوب نگه نداريد، در ضمن قاشق خيس را در ظرف عسل فرو نبريد چون باعث رقيق و نامرغوب شدن آن مي‌شود.

عسل در دماي بالاي 25 درجه سانتي‌گراد يا زير 5 درجه سانتي‌گراد «شكرك»‌ مي‌زند. براي كسب اطلاعات بيشتر درباره شكرك‌زدن عسل به قسمت عسل تقلبي مراجعه كنيد.
وجود ذرات خارجي مثل گرد و غبار، ذرات موم و... در عسل باعث تسريع عمل شكرك زدن آن مي‌شود.

اگر عسل‌تان شكرك زد، نگران نباشيد. شما مي‌توانيد به راحتي و با قراردادن شيشه عسل درون يك ظرف آب‌‌جوش آن را حرارت دهيد و به حالت اولش برگردانيد.

 اما اگر يك ماه بعد ديديد كه دوباره همان عسل شكرك زده ـ به خاطر متبلور شدن دانه‌‌هاي شكر ـ به راحتي نمي‌توانيد با انجام كار دفعه قبل آن را به حالت مايع درآوريد.

عسل‌هاي پاستوريزه كه در حرارت بالا جوشيده و به صورت صنعتي بسته‌بندي مي‌شوند، اصلا شكرك نمي‌زنند و رسوب هم نمي‌كنند.

در عوض به علت حرارت زياد، بسياري از خواص آن كم مي‌شود؛ يعني درصدي از اسيدهاي آمينه، دياستاز مثبت و بعضي ويتامين‌هاي عسل از بين مي‌رود.

عسل از سالم‌ترين خوراكي‌هاست، به شرطي كه از اول سالم به عمل آمده باشد چون در بعضي مناطق زنبورها از گل گياهان سمي شهد مي‌مكند يا از شهد گياهاني كه سمپاشي شده‌اند، استفاده مي‌كنند كه نتيجه آن توليد عسل نامرغوب يا حتي سمي است.

حواستان باشد عسلي كه بوييدن آن شما را به عطسه بيندازد، خوردنش مستي و سكر بياورد يا چشيدنش گلو را بسوزاند، عسل نامرغوبي است كه بايد از خوردنش پرهيز كرد.

عسل تقلبي

عسل آن‌قدر طرفدار دارد كه بعضي آدم‌هاي سودجو و متقلب براي بيشتر پول به جيب زدن به فكر توليد عسل تقلبي بيفتند. اين افراد گاهي از شيره قند يا شيره ذرت و... عسل تقلبي درست مي‌كنند و به نام عسل طبيعي مي‌فروشند. گاهي هم ممكن است زنبوردار يا فروشنده‌اي بخواهد يك عسل غيرطبيعي (دادن آب شكر به زنبور) را به عنوان عسل طبيعي به خلق‌الله قالب كند. خب، حالا چطور مي‌شود عسل طبيعي را از عسل غيرطبيعي يا تقلبي تشخيص داد؟ اساتيد رشته زنبورداري و عسل براي اين شناسايي از روش‌هاي آزمايشگاهي استفاده مي‌كنند اما مردم عادي هم با استفاده از روش‌هاي ساده تجربي مي‌توانند نوع طبيعي را از غيرطبيعي يا تقلبي تشخيص دهند.
اين روش‌هاي عبارتند از؛
1 - ريختن عسل در آب سرد:  اگر مقداري عسل طبيعي را در يك ليوان آب سرد بريزيد، مي‌بينيد كه عسل كاملا حالت چسبندگي خود را حفظ مي‌كند و خيلي سخت و دير در آب سرد حل مي‌شود اما عسل تقلبي سريع در آب حل مي‌شود.

2 - رس شدن عسل: رس شدن به معناي رسوب كردن و كدر شدن عسل است. عسل طبيعي به دليل داشتن دياستاز بعد از مدتي ته‌نشين مي‌شود و شكرك مي‌زند؛ يعني ذرات قند عسل متبلور مي‌شود و عسل مانند روغن نباتي سفت مي‌شود.

خوردن اين نوع عسل از نظر اطبا و كارشناسان نه تنها ضرر ندارد كه خيلي هم مفيد است اما بيشتر مردم اگر عسل‌شان به اين حالت دربيايد، فكر مي‌كنند خراب شده و ديگر از آن استفاده نمي‌كنند. اما عسل‌هاي غيرطبيعي به دليل نداشتن دياستاز نه شكرك مي‌زنند و نه ته‌نشين مي‌شوند. در ضمن يادتان باشد كه عسل‌هاي پاستوريزه و حرارت ديده ـ كه كم‌خاصيت شده ـ هم شكرك نمي‌زنند.

قيمت تقريبي عسل طبيعي موجود در بازار تهران

ساير محصولات زنبورعسل

اصولا زنبور عسل 2 نوع محصول توليد مي‌كند؛ نوعي كه خارج كندو توليد مي‌شود و نوعي كه داخل كندو توليد مي‌شود. محصولات توليدي زنبورعسل در خارج كندو شامل «عسل»، «عسلك»، «بره موم» و «گرده گل» مي‌شود و محصولات توليدي داخل كندو نيز شامل «موم»، «زهر» و «ژله رويال» مي‌شود.

عسلك: زنبورها شيره‌هاي شيرين روي برگ بعضي درختان ـ كه به وسيله شپشك‌ها توليد مي‌شود ـ را مي‌مكند و همان مراحل توليد عسل را روي آن انجام مي‌دهند. به اين شهد غليظ شده ـ كه شباهت زيادي به عسل دارد ـ عسلك مي‌گويند. خواص عسلك كمتر از عسل است ولي مصرف‌كننده قادر به تشخيص عسل از عسلك نيست.

بره موم: مخلوطي است از صمغ چندين درخت مانند نارون، تبريزي، شاه بلوط و... كه به پاي زنبور مي‌چسبد بره موم اثر ميكروب‌كشي دارد كه در ساخت كندو به كار زنبورها مي‌آيد. پزشكان، بره موم را از قوي‌ترين آنتي‌بيوتيك‌ها مي‌دانند و از آن استفاده دارويي مي‌كنند و در ضمن «زهر» زنبورعسل هم براي انسان خاصيت ساختن «پادزهر» را دارد.

ژله رويال: ماده‌اي است كه از غده مغزي زنبوران كارگر ترشح مي‌شود و به كار تغذيه زنبورهاي نوزاد مي‌آيد. نوع خاصي از اين ژله ـ كه ژله شاهانه نام دارد ـ غذاي مخصوص ملكه است. اين ژله از انواع قندها و چربي‌ها تشكيل شده كه خاصيت‌هاي دارويي زيادي دارد البته هركيلوي آن قيمتي حدود يك ميليون و 200 هزار تومان دارد.